Tuyên ngôn Hiệp Thông Chủ Nghĩa của Đức Bênêđíctô

§ Vũ Văn An

Một số các nhà bình luận “bố đời” Công Giáo có cái nhìn hơi độc đáo đối với thông điệp “Đức Ái Trong Sự Thật” của Đức Bênêđíctô XVI. Như Angelo Matera, chủ bút Godspy.com chẳng hạn, đã đặt tựa đề cho bài bình luận của ông như trên. Tựa đề tiếng Anh của bài báo là “Benedict’s ‘Communio-ist Manifesto’”, nghe na ná như tuyên ngôn cộng sản chủ nghĩa của Đức Bênêđíctô!

Matera trích dẫn nhận định của chủ bút tờ First Things, Joseph Bottum, chỉ trích nhận định của Đức Bênêđíctô XVI cho rằng nhiệm vụ thực hành đức ái trong mọi phạm vi của đời sống công cũng có giá trị như nhiệm vụ thực hành đức ái bản thân. Theo Đức Bênêđíctô XVI, “mọi Kitô hữu đều được kêu gọi thực hành đức ái này, một cách tương xứng với ơn gọi của mình và theo mức độ mình có thể gây được ảnh hưởng trong xã hội dân sự (polis). Đó là con đường định chế, mà ta cũng có thể gọi là con đường chính trị, của đức ái, không kém tối hảo và hữu hiệu hơn loại đức ái ta đối xử trực tiếp với người lân cận” (số 7). Theo Bottum, soạn thảo và ban hành một đạo luật giúp đỡ các nạn nhân bệnh AIDS không thể nào so sánh được với một nữ tu hiến cả đời mình đổ bình tiểu cho các nạn nhân bệnh AIDS!

Theo Matera, thực ra nhận định của Đức Bênêđíctô XVI là một khai triển hoàn toàn hợp luận lý từ nguyên tắc chủ yếu vốn nằm ở tâm điểm thông điệp mới của ngài: triệt để dấn thân vào việc thể hiện đức ái “chính trị” ngõ hầu phục vụ ích chung. Thoạt đầu ai cũng bỡ ngỡ: một vị giáo hoàng vốn được nhiều người coi là ít “chính trị” hơn vị tiền nhiệm, lại đã có thể đưa ra một nhận định khá có tính chính trị đến thế. Nhưng nếu chịu đọc các trước tác của vị giáo hoàng này, người ta sẽ không còn phải ngạc nhiên nhiều, vì các hệ luận xã hội hết sức bao trùm từ nền thần học cấp tiến của ngài đã tìm thấy ngay trong các trước tác ban đầu trong đó có Dẫn Nhập Vào Kitô Giáo (Introduction to Christianity), viết từ năm 1968.

Và mặc dù thông điệp của Đức Bênêđíctô XVI hoàn toàn thuộc cùng một giòng truyền thống với các thông điệp xã hội có trước, ta vẫn thấy có những điểm hết sức mới mẻ, như chính ngài đã minh xác. Thí dụ việc ngài nhấn mạnh tới các ý niệm rút từ trường phái thần học Hiệp Thông (Communio) và ảnh hưởng do các sáng kiến kinh tế của nền thần học ấy gây hứng, như dự án “Kinh Tế Hiệp Thông” (Economy of Communion) của Phong Trào Focolare và dự án “Công Ty Lao Động” (Company of Works) của Phong Trào Hiệp Thông và Giải Phóng (Communion and Liberation).

Trường phái Hiệp Thông là một phong trào thần học “mũi thứ ba” do tổng giám mục Karol Wojtyla (sau này là Đức Gioan Phaolô II) và linh mục Joseph Ratzinger (nay là Đức Bênêđíctô XVI) gợi hứng từ thời Công Đồng Vatican II. Không bảo thủ mà cũng không cấp tiến, thần học Hiệp Thông tìm cách tinh lọc chủ trương hướng ra thế giới của Giáo Hội bằng cách tìm về với Kitô giáo căn để của các Giáo Phụ, từ Thánh Thôma Aquinô trở lui tới tận những thế kỷ đầu tiên của Giáo Phụ.

Không giống các nhà duy truyền thống tại công đồng, các thần học gia Hiệp Thông không muốn nhét thế giới vào khuôn khổ các cơ cấu hiện tại của Giáo Hội, một khuynh hướng tai hại được một số người gọi là “chủ nghĩa tích nhập” (integralism). Thay vào đó, họ muốn đem Phúc Âm vào thế giới và qua đó, biến đổi thế giới theo hình ảnh tình yêu tự cho đi của Ba Ngôi Thiên Chúa.

Điều quan trọng cần hiểu là các hệ luận xã hội của nền thần học Hiệp Thông không thể bị rút gọn vào vấn đề chính sách mà thôi, bất luận đó là chính sách cấp tiến hay bảo thủ, mặc dù, trái với một số bản tường trình, thông điệp có đưa ra một số khuyến cáo cụ thể nhằm cải tổ hệ thống tài chánh đang bị tê liệt. Chính điều đó đã làm nhiều người Công Giáo không hiểu đầy đủ về thông điệp mới này, nhất là những người tự cho mình là người của “công bằng xã hội” hay của “thị trường tự do”, hay ngay của cả “phò sự sống” nữa.

Cái nhìn của thông điệp về một “phát triển nhân bản toàn diện” đặt căn bản trên việc mở trọn cửa đón nhận Thiên Chúa, một cái nhìn không kém táo bạo như quan niệm duy thế tục có tính ảo tưởng (utopian) của các thế kỷ gần đây khi họ kêu gọi phải lấy đức ái biến đổi mọi khía cạnh của đời sống. Nhưng khác biệt căn bản là ở chỗ này: Giáo Hội đưa ra quan điểm của mình không dựa vào ý thức hệ sai lầm chủ trương khước từ Thiên Chúa mà dựa vào chủ nghĩa hiện thực của niềm hy vọng Kitô Giáo, một chủ nghĩa luôn nhìn nhận sự lệ thuộc của con người vào Thiên Chúa.

Cái nhìn về đời sống xã hội của Đức Ái Trong Sự Thật không được gợi hứng từ các ý niệm duy tập thể của chủ nghĩa Cộng Sản hay của chủ nghĩa xã hội ít áp chế hơn; nhưng nó được “chủ nghĩa hiệp thông” gợi hứng. Chủ nghĩa này đã điều hướng cuộc sống chung của các Kitô hữu tiên khởi. Họ đã sống trong tinh thần phụ thuộc lẫn nhau trong tương quan với Thiên Chúa như con cái Người, theo gương của Ba ngôi Thiên Chúa.

Như chính Đức Bênêđíctô XVI viết trong phần kết luận tông thư Đức Ái Trong Sự Thật, khi ngài kêu gọi ta hành động triệt để và thực tiễn:

“… con người không thể tự mình tạo ra tiến bộ cho mình được, vì tự sức họ, con người không thể thiết lập được một nền nhân bản chân chính. Chỉ khi nào ý thức được ơn gọi của mình, trong tư cách cá nhân cũng như trong tư cách cộng đồng, để trở nên thành phần trong gia đình Thiên Chúa, như con cái của Người, ta mới có khả năng sản sinh được một cái nhìn mới mẻ và tập trung được một năng lực mới để phục vụ một nền nhân bản thực sự toàn diện. Như thế, phục vụ lớn nhất dành cho phát triển chính là một nền nhân bản Kitô Giáo biết khơi động đức ái và nhận chân lý làm đuốc soi đường, chấp nhận cả hai thứ ấy như hồng ân lâu dài của Chúa. Mở lòng ra với Thiên Chúa sẽ giúp ta mở lòng ra với anh chị em mình và hướng tới việc hiểu sự sống như một trách vụ hân hoan cần phải hoàn tất trong tinh thần liên đới.

Mặt khác, việc khước từ Thiên Chúa có tính ý thức hệ và chủ nghĩa duy vật đầy dửng dưng, quên khuấy cả Đấng Tạo Hóa và liều mình cũng quên khuấy cả các giá trị nhân bản, sẽ tạo nên nhiều trở ngại lớn cho việc phát triển ngày nay. Chủ nghĩa nhân bản nào loại bỏ Thiên Chúa đều là chủ nghĩa nhân bản phi nhân. Chỉ chủ nghĩa nhân bản nào biết mở cửa đón nhận Tuyệt Đối Thể mới có thể dẫn ta vào cuộc cổ xúy và xây dựng các hình thức sinh hoạt xã hội và dân sự, tức các cơ cấu, các định chế, nền văn hóa và triết lý sống, mà không khiến ta sa lầy vào những thời thượng hiện nay.

Biết rõ tình yêu muôn đời của Thiên Chúa, ta sẽ được nâng đỡ khi dấn thân vào các công tác nặng nhọc nhưng đầy kích thích nhằm phục vụ công lý và phát triển các dân tộc, bất kể thành công hay thất bại, miễn sao không ngừng đeo đuổi được một trật tự công chính cho sự việc nhân bản. Tình yêu Thiên Chúa mời gọi ta bước quá điều hữu hạn và mau qua; nó giúp ta can đảm tiếp tục tìm kiếm và làm việc cho phúc lợi của mọi người, dù điều ấy không thể đạt được ngay tức khắc, mà nếu có đạt được chăng nữa, với sự cộng tác của các thẩm quyền chính trị và những người hiện đang làm việc trong lãnh vực kinh tế, thì nó cũng luôn kém điều chúng ta mong đạt tới. Thiên Chúa ban cho chúng ta sức mạnh để chiến đấu và chịu đau thương vì lòng mộ mến ích chung, vì Người là Tất Cả của chúng ta, là niềm hy vọng vĩ đại của chúng ta” (Số 78).

Vũ Văn An

Đọc nhiều nhất Bản in 19.07.2009. 18:43